Από το Βυζάντιο στο Σήμερα: Η Διαχρονική Διαδρομή της Εσφιγμένου

Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Εσφιγμένου είναι μία εκ των είκοσι μονών του Αγίου Όρους, η οποία κατατάσσεται δέκατη όγδοη στη σχετική ιεραρχική τάξη. 

Εορτάζει την ημέρα της Αναλήψεως, σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα. Η νόμιμη ή νέα αδελφότητα που ιδρύθηκε το 2005, διαμένει προσωρινά στις Καρυές.

Ιερά Μονή Εσφιγμένου: Ιστορία και Ονομασία

Μετά το αρσανά του Χελανδαρίου, δίπλα στη θάλασσα σε ένα γαλήνιο ορμίσκο, βρίσκεται το μοναστήρι του Εσφιγμένου, το οποίο γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου (40 ημέρες μετά το Πάσχα) και κατατάσσεται στην 18η θέση ανάμεσα στις 20 μονές του Αγίου Όρους.

Υπάρχει μεγάλη διαφωνία για την προέλευση της ονομασίας του μοναστηριού. Μια θεωρία υποστηρίζει ότι οφείλεται στη θέση του μοναστηριού ανάμεσα σε τρεις λόφους, που το κάνουν να φαίνεται σαν να σφίγγεται. Ο Ιωάννης Κομνηνός αναφέρει στο βιβλίο του ότι ονομάζεται Εσφιγμένου, διότι είναι περιτριγυρισμένο από τρεις λόφους κοντά στην ακτή. Άλλοι πιστεύουν ότι η ονομασία σχετίζεται με τον ιδρυτή ή ανακαινιστή της Μονής, που ήταν μοναχός με σφιχτά δεμένο σχοινί.

Σε όλα τα σωζόμενα έγγραφα, η Μονή αναφέρεται ως «Ιερά Μεγάλη Μονή και Σεβασμία Βασιλική Μονή εις όνομα τιμωμένη του Σωτήρος και επονομαζομένη του Εσφιγμένου» ή «Ιερά Μονή του Φιλανθρώπου Σωτήρος Χριστού». Η προσηγορία «Εσφιγμένου» και η θέση της Μονής υποδηλώνουν ότι η ονομασία προέρχεται πιθανότατα από τη γεωγραφική της θέση, παρά από την παράδοση που αναφέρει τον Όσιο Εσφιγμένο.

Η ίδρυση της Μονής αποδίδεται στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Β΄ τον Μικρό και την αδερφή του Πουλχερία κατά τον 5ο αιώνα. Μια άλλη παράδοση αναφέρει ότι κτίτορας της Μονής ήταν και η Ευδοκία, σύζυγος του Θεοδοσίου. Η Πουλχερία θεωρείται ότι έκτισε πολλές εκκλησίες και μοναστήρια, απονέμοντας βασιλικές πρόσοδοι.

Ο Ηγούμενος της Μονής Γεράσιμος Σμυρνάκης θεωρεί παράτολμη τη γνώμη ενός Γερμανού θεολόγου το 1899 ότι κτίτορας της Μονής ήταν μια άλλη Πουλχερία, αδελφή του Ρωμανού Γ' του Αργυρού, ή η θυγατέρα του εικονομάχου Θεοφίλου.

Η Μονή παρέμεινε εγκαταλελειμμένη κατά τα έτη 830-870 λόγω των επιδρομών των Αγαρηνών, και μετά από 40-80 έτη επανδρώθηκε ξανά. Σε χειρόγραφο της Μονής Βατοπαιδίου του 998, η Μονή αναφέρεται ως «Εσφαγμένου». Περί το 1005 είχε έναν εξαίρετο ελαιώνα κοντά στη Μονή Βατοπαιδίου σε απόσταση 100 μέτρων. Για πρώτη φορά αναφέρεται με το σημερινό όνομα στο έγγραφο του Παύλου Ξηροποταμηνού το 1016, όπου ο Θεόκτιστος υπογράφει ως Ηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου μαζί με άλλους μοναχούς.

Αναφέρεται στη διαθήκη του μοναχού Δημητρίου του Χαλκέως (1030), όπου ο Θεόκτιστος μοναχός, ο οποίος ήταν ο ηγούμενος της μονής Εσφιγμένου, υπογράφει ως εκτελεστής. Το 1035, σε πωλητήριο έγγραφο, αναφέρεται η πώληση γης στον ηγούμενο Θεόκτιστο από το κοντινό Μοναστήρι των Πλακίων. Το 1046, στο δεύτερο Τυπικό του Κωνσταντίνου Θ΄ του Μονομάχου, υπογράφει ο ηγούμενος της μονής Εσφιγμένου, Κύριλλος.

Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, η Μονή, που αποδίδεται στην Πουλχερία, καταστράφηκε από έναν βράχο που αποσπάσθηκε από το βουνό και έπεσε πάνω της. Η κατολίσθηση κάλυψε τη μισή Μονή και όλο το μεσημβρινό τείχος του Καθολικού, το οποίο ιδρύθηκε κατά το πρώτο μισό του 5ου αιώνα και είχε τετράγωνο σχήμα με νάρθηκα και εξωνάρθηκα, που είχαν ανά δύο κίονες. Ο κυρίως Ναός είχε τέσσερις κίονες, ο νάρθηκας είχε δύο εισόδους και ο εξωνάρθηκας μία.

Τα ερείπια της αρχαίας Μονής της Πουλχερίας και του όμορφου Καθολικού βρίσκονται περίπου 500 μέτρα δυτικά της σημερινής Μονής, στους πρόποδες της Σαμάρειας, ανάμεσα στη Σαμάρεια και τις οροσειρές της Γριμποβίτσας. Ανασκαφές έφεραν στο φως δύο μαρμάρινους κίονες κορινθιακού ρυθμού, που βρίσκονται σήμερα στο πρόστοο των προπυλαίων της Μονής. Σώζονται επίσης και τα ποτιστήρια της Μονής, και από τα έτη 1804-1815 διατηρούνταν σε καλή κατάσταση τέσσερις κίονες του Ναού αυτού κογχόγλυπτοι.

Η Παλαιά Παραθαλάσσια Μονή

Η καταστροφή της αρχαίας Μονής από την κατάπτωση του όρους και τις επιδρομές ληστοπειρατών ανάγκασαν τους μοναχούς να ξαναχτίσουν τη Μονή τους περίπου μισό χιλιόμετρο από τα ερείπια της πρώτης, στην είσοδο της κοιλάδας και ανάμεσα σε δύο λόφους, «παρά την θάλασσαν», όπως αναφέρει ο Γεράσιμος Σμυρνάκης, ηγούμενος της Μονής κατά τα έτη 1906-1908.

Η περίμετρος της παραθαλάσσιας Μονής ήταν 160 οργυιές ή περισσότερο από 1 1/2 στάδιο, με οκτώ πύργους που έδιναν την εντύπωση βασιλικού στέμματος. Το παλαιό Καθολικό της Μονής, αφιερωμένο στη μνήμη της θείας Αναλήψεως του Σωτήρος ημών, στηριζόταν σε τέσσερις μαρμάρινους κίονες, ενώ το έδαφος ήταν ψηφιδωτό. Είχε δύο νάρθηκες και εξωνάρθηκα με περιστύλιο, πάνω από το οποίο ήταν το κωδωνοστάσιο με ρολόι. Δίπλα στους νάρθηκες υπήρχαν δύο παρεκκλήσια: ένα του Αγίου Δημητρίου και ένα του Αγίου Νικολάου. Προς το βόρειο μέρος του Καθολικού υπήρχε ένας άλλος Ναός, αφιερωμένος στα Γενέσια της Θεοτόκου, με θόλο και περιστύλιο. Ήταν αρχαιότατο κτίριο, αλλά είχε αποσαθρωθεί. Κοντά στον θόλο, ήταν ζωγραφισμένη η Αγία Πουλχερία με βασιλική αλουργίδα, κρατώντας στα χέρια φιάλη. Ένα μόνο θωράκιο του παλιού διαστύλου του Ναού σώζεται σήμερα στην κρήνη, που βρίσκεται έξω από το αρτοποιείο της Μονής.

Είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, το 1655, ο τσάρος της Ρωσίας Αλέξιος Μιχαήλοβιτς, ύστερα από νέες περιπέτειες της Μονής, έδωσε τη σχετική άδεια στους Εσφιγμενίτες μοναχούς να περιοδεύουν κάθε πέντε χρόνια στη χώρα του και να συγκεντρώνουν εράνους. Εξάλλου την ίδια εποχή ιδιαίτερα φρόντισαν γι' αυτήν και οι ηγεμόνες της Μολδοβλαχίας.

Μέσα στον ΙΖ΄αιώνα η Μονή κλείσθηκε λόγω βαρυτάτων χρεών και έκρυψαν τα κειμήλιά της στο βουνό της Σαμάρειας.

Εξάλλου, στο Ιερό Βήμα βρίσκεται ο κτιτορικός σταυρός της Αυτοκράτειρας Πουλχερίας, λειψανοθήκες και πολλά κομμάτια από λείψανα αγίων, καθώς και μία πολύ σπουδαία βυζαντινή ψηφιδωτή εικόνα, μικρών διαστάσεων (0,15 Χ 0,07). Σ' αυτή παριστάνεται ολόσωμος και σε μετωπική στάση ο Χριστός, ευλογώντας με το δεξί του χέρι και κρατώντας στο αριστερό χέρι Ευαγγέλιο. Το εικονίδιο αυτό περιβάλλεται από ένα ασημένιο πλαίσιο, στο οποίο εικονίζονται οι Απόστολοι ενώ στο πάνω και κάτω μέρος του είναι τοποθετημένα τμήματα από λείψανα αγίων.

Τέλος στο παλαιό ηγουμενείο υπάρχουν φορητές εικόνες, χρυσόβουλλα, μολυβδόβουλλα, σιγίλλια και άλλα έγγραφα.

Η βιβλιοθήκη, όπου ανεβαίνει κανείς από μια στενή ελικοειδή σκάλα, περιέχει 372 χειρόγραφα, από τα οποία τα 75 είναι περγαμηνά και μερικά εικονογραφημένα, μεταξύ των οποίων και το σπουδαιότατο Μηνολόγιο, υπ' αριθμ. 14, με τις 80 μικρογραφίες του. Εδώ βρίσκονται ακόμη περίπου 2.000 έντυπα βιβλία, ενώ πάνω από 7.000 φυλάσσονται σε άλλο σημείο στο δεύτερο όροφο της βορεινής πλευράς της Μονής.